Bron: © Canva. Een laatste kus bij het afscheid: Is het veilig om een overledene te zoenen?
Het is een van de meest instinctieve menselijke reacties bij rouw: de behoefte om een geliefde nog één keer aan te raken of een kus te geven. Het is een fysieke bevestiging van het definitieve afscheid. Toch kan er, naast het verdriet, ook twijfel ontstaan. Is het medisch gezien wel verstandig?
Zijn er hygiënische risico’s, of is de angst voor bacteriën ongegrond?
De biologische realiteit: zo zit het met gevaar
Laten we direct een hardnekkige mythe ontkrachten: een lichaam wordt niet op het moment van overlijden plotseling ‘giftig’. De bacteriën die in ons lichaam leven (onze darmflora, bijvoorbeeld) blijven daar zitten en beginnen pas na verloop van tijd met het afbraakproces. In de eerste uren en dagen na het overlijden, de periode waarin opbaring en afscheid meestal plaatsvinden, is de buitenkant van de huid doorgaans net zo schoon of vies als toen de persoon nog leefde. Een kus op het voorhoofd of de hand is in de meeste gevallen dus medisch veilig voor een gezond persoon.
De zintuiglijke schok: koud en anders
Hoewel het medisch vaak veilig is, kan de ervaring zelf wel confronterend zijn. Het is belangrijk om je hierop voor te bereiden:
- Temperatuur: Omdat de bloedsomloop stopt, neemt het lichaam de omgevingstemperatuur aan. De huid voelt hierdoor opvallend koud en soms wasachtig aan (algor mortis).
- Textuur: Door lijkstijfheid (rigor mortis) kunnen de spieren verhard zijn, wat het aanraken anders doet aanvoelen dan je gewend bent.
- Geur: Ondanks koeling kan er na enkele dagen een specifieke geur ontstaan. Dit is een natuurlijk proces, maar kan voor nabestaanden onprettig zijn.
Uitzonderingen: wanneer is afstand beter?
Er zijn situaties waarin voorzichtigheid geboden is. Als de overledene is gestorven aan een ernstige infectieziekte, kunnen bacteriën of virussen nog steeds overdraagbaar zijn via lichaamsvloeistoffen of de huid.
- Besmettelijke ziektes: Bij overlijden door ziektes zoals tuberculose, meningitis, hepatitis of in sommige gevallen ernstige griep/COVID-19, is het raadzaam om contact met slijmvliezen (de mond) te vermijden. Een kus op de hand of het voorhoofd is vaak veiliger dan op de mond.
- Wonden: Vermijd contact met open wondjes of plekken waar vocht uit komt.
- Verzwakte weerstand: Nabestaanden met een extreem zwak immuunsysteem (bijvoorbeeld door chemo) moeten extra voorzichtig zijn en kunnen beter kiezen voor een aanraking met de hand (die daarna gewassen kan worden) dan een kus.
De tekst gaat onder de video verder >>
Thanatopraxie en cosmetica
Tegenwoordig kiezen veel mensen voor thanatopraxie (een lichte vorm van balsemen) om het lichaam langer mooi te houden zonder koeling. Hierbij worden conserverende vloeistoffen in de bloedbaan gebracht.
- Chemicaliën: De gebruikte stoffen (zoals formaline) zijn in pure vorm giftig, maar de concentratie in de huid bij een opbaring is verwaarloosbaar voor een korte aanraking. Wel kan de huid hierdoor iets anders ruiken of aanvoelen.
- Make-up: Vaak wordt er make-up gebruikt om de kleur van de overledene te herstellen. Realiseer je dat bij een kus deze make-up kan afgeven of dat je een ‘poederige’ smaak ervaart.
Psychologische impact: wel of niet doen?
De keuze om wel of niet te kussen is puur persoonlijk. Voor de één is het essentieel voor de rouwverwerking (‘het besef dat het echt klaar is’), voor de ander voelt het onnatuurlijk. Er is geen goed of fout. Dwing kinderen nooit tot een kus. Laat ze zelf kiezen of ze een handje willen geven, een tekening in de kist willen leggen of alleen willen kijken. Een gedwongen fysiek contact kan op jonge leeftijd traumatisch werken.
Een laatste gebaar van liefde
In de stille intimiteit van de rouwkamer doen protocollen en feiten er eigenlijk niet meer toe; dan spreekt alleen nog het hart. Of je nu kiest voor die laatste kus op een koud voorhoofd, een hand op de schouder, of juist liefdevol toekijkt vanaf een afstand: er is geen verkeerde keuze in rouw. Voel je niet verplicht tot een handeling die ongemakkelijk voelt, maar laat je ook niet tegenhouden door angst als je behoefte hebt aan nabijheid. Want uiteindelijk is het niet de fysieke aanraking die telt, maar de onvoorwaardelijke liefde die je daarmee voor een laatste keer overbrengt.
Disclaimer: Dit artikel biedt algemene informatie over hygiëne en rouw. Volg bij besmettelijke ziektes altijd de specifieke instructies van de uitvaartverzorger of arts op.