Bron: © Fotocollectie Spaarnestad/ Nationaal Archief. Zo zag een volkstuin er uit in de jaren 50.
Volkstuinen zijn meer dan strookjes grond met groente en bloemen, hebben we ontdekt in de nieuwe televisieserie Rust en Vreugd van Max. Het zijn plekken van sociale verbinding, ecologische waarde en cultuurhistorie. In steden en dorpen bieden volkstuinen een toevluchtsoord waar generaties samenkomen, kennis wordt doorgegeven en stedelijk groen blijft bestaan.
Deze sociale en culturele functies maken volkstuinieren tot een vorm van immaterieel erfgoed: het gaat om praktijken, gewoonten en rituelen die gemeenschappen vormen en in stand houden.
Oorsprong volkstuinen: van armoedebestrijding tot volksbeweging
Adrie (83 jaar) herinnert zich hoe zijn vader al een volkstuin had. “Mijn opbrengst was soms zo hoog dat de witlof, aardappelen en bonen via de veiling werden verkocht.” Nu, decennia later, ploegt hij nog steeds in de aarde, genietend van de frisse buitenlucht en de smaak van zijn eigen oogst: Verse groenten zijn écht veel lekkerder.”
De wortels van de volkstuin liggen in de 19e eeuw. Destijds boden overheden en verenigingen arme stadsbewoners stukjes grond aan om zelf voedsel te verbouwen. Het was bedoeld als oplossing tegen armoede en als middel voor ontspanning en gezondheid. In de loop van de tijd groeiden er georganiseerde complexen, met verenigingen, regels en onderlinge hulp.
Marianne, een jonge tuinder in Amsterdam, kreeg ooit de tip van een oudere buurman om haar tomaten tegen de regen te beschermen met plastic. “In het begin lachten ze me allemaal uit, totdat ik als enige tomaten had in een natte zomer. Het jaar erop had iedereen plastic.”
Lees verder onder de afbeeldingen >>
Zien hoe het er door de jaren heen uitzag? De film Dichter bij de volkstuin, van Stichting het Filmverhaal toont nostalgische beelden van 2 volkstuinverenigingen in Groningen door de jaren heen. De beelden laten zien dat de volkstuin een maatschappelijke waarde voor mensen heeft.
Bekijk de film en lees daarna verder >>
Maatschappelijke waarde vandaag
Tegenwoordig dragen volkstuinen bij aan mentale gezondheid, sociale cohesie en stedelijke biodiversiteit. Ze leveren lokaal voedsel, bieden rust in een drukke omgeving en functioneren als groene buffers bij hittegolven en hevige regen.
Sven, die zijn volkstuin overnam toen deze nog vol onkruid stond, vertelt: “In een jaar tijd veranderde ik een dood, verwaarloosd veldje in een groene oase. Elke dag verbaas ik me over hoe alles groeit en bloeit hier op mijn volkstuintje. Het voelt als thuiskomen in de natuur en ik heb er ook een paar leuke contacten bij.”
Bedreigingen voor de toekomst
Ondanks hun waarde staan volkstuinen onder druk. De woningbouwopgave zorgt ervoor dat gemeenten soms grond herbestemmen, waardoor complexen verdwijnen. Ook is er beleidsverstrooiing: de maatschappelijke functies van volkstuinen vallen onder verschillende gemeentelijke afdelingen, waardoor er geen duidelijke beschermende verantwoordelijkheid is.
Verder spelen milieuregels rond bijvoorbeeld PFAS en watergebruik mee, en in populaire steden maken lange wachtlijsten het moeilijk om nieuwe leden toe te laten.
Mogelijke oplossingen: immaterieel erfgoed
Bescherming vraagt om verankering in ruimtelijk beleid, samenwerking met gezondheids- en welzijnsprogramma’s en creatieve inzet van braakliggende terreinen voor tijdelijke tuinen. Goede communicatie over de voordelen van volkstuinen kan het draagvlak vergroten.
Met hun mix van traditie, gemeenschap en duurzaamheid verdienen ze bescherming en waardering, zodat ook toekomstige generaties kunnen zaaien, oogsten en verhalen delen – net als Adrie, Marianne en Sven.
Precies deze sociale en culturele praktijken maken volkstuinieren tot immaterieel erfgoed: iets wat niet in stenen te vangen is, maar in de gewoonten en verhalen van de mensen die er tuinieren.
Bronnen:
Nationaal Archief, KIEN, Foto’s: Fotocollectie Anefo/ Nationaal archief.