Bron: © Artist impressions door DALL-e. Is het zinvol om preventieve gezondheidstesten te doen?
We leven in een tijd waarin we alles willen meten. Onze smartwatch houdt onze hartslag bij, we tellen onze stappen en het aanbod van commerciële gezondheidstesten groeit explosief. Van een uitgebreid bloedonderzoek via internet tot een ’total body scan’ in een privékliniek: zonder dat je klachten hebt, kun je jezelf van top tot teen laten doorlichten.
Het klinkt als een verstandige keuze om de regie over je eigen gezondheid te nemen. Is dat wel zo? Artsen waarschuwen steeds vaker voor de verborgen nadelen van deze preventieve testen.
De verleidelijke belofte van een ‘APK voor je lichaam’
Het klinkt eigenlijk heel logisch: net zoals je de auto jaarlijks naar de garage brengt voor een keuring, zou je dat ook met je eigen lichaam moeten doen. Commerciële klinieken en online aanbieders spelen slim in op onze natuurlijke behoefte aan controle en de angst voor onzichtbare ziektes. Ze beloven zekerheid en gemoedsrust met bekende kreten als “voorkomen is beter dan genezen”. Je betaalt een bedrag, levert wat bloed in via een thuistest of stapt in een MRI-scanner, en krijgt vervolgens een uitgebreid rapport over je gezondheidsstatus.
Toch kijken huisartsen, specialisten en instanties zoals Thuisarts.nl met grote bezorgdheid naar deze groeiende trend. Waarom raden zij het ongericht testen van gezonde mensen af? Dit zijn de vier belangrijkste redenen.
De tekst gaat onder de video verder >>
1. Vals alarm en onnodige stress
Geen enkele medische test is 100% betrouwbaar. Het komt regelmatig voor dat een test een afwijking laat zien, terwijl je eigenlijk kerngezond bent. Dit noemen artsen een ‘fout-positieve’ uitslag.
De gevolgen hiervan zijn niet mals. Allereerst zorgt het voor enorme, onnodige stress en angst. Je denkt immers dat je ernstig ziek bent. Daarnaast leidt een afwijkende uitslag vrijwel altijd tot vervolgonderzoeken in het ziekenhuis, zoals biopten of kijkoperaties. Deze ingrepen zijn niet zonder risico en kunnen complicaties met zich meebrengen, terwijl achteraf blijkt dat er niets aan de hand was.
2. Overdiagnostiek: slapende afwijkingen wakker maken
Dit is misschien wel het lastigste concept van preventief testen, maar ook het belangrijkste. Ieder menselijk lichaam vertoont naarmate we ouder worden kleine afwijkingen, knobbeltjes of ‘slijtage’. Vaak zijn dit onschuldige, langzaam groeiende of ‘slapende’ plekjes waar je tijdens je leven nooit last van zou hebben gekregen.
Als een total body scan zo’n onschuldig plekje ontdekt, kan de arts vaak niet met zekerheid zeggen of het gevaarlijk is of niet. Het resultaat? Je wordt voor de zekerheid toch behandeld. Je ondergaat zware behandelingen (zoals bestraling of een operatie) met vervelende bijwerkingen, voor een aandoening die je zonder de scan nooit ziek had gemaakt. Dit fenomeen heet overdiagnostiek en overtreatment.
3. Schijnveiligheid (fout-negatieve uitslag)
Het tegenovergestelde van vals alarm komt ook voor. Een test kan aangeven dat alles in orde is, terwijl er wél een ziekte in ontwikkeling is. Dit geeft een gevaarlijk gevoel van schijnveiligheid. Mensen met een ‘goede’ uitslag zijn soms geneigd om latere, duidelijke lichamelijke klachten te negeren. “Ik heb toch net een scan gehad en die was goed?” Hierdoor kan een noodzakelijke behandeling juist gevaarlijke vertraging oplopen.
4. Hoge kosten zonder vergoeding
Commerciële gezondheidschecks en body scans zijn duur. De prijzen lopen uiteen van honderden tot soms wel duizenden euro’s. Omdat deze testen (zonder medische noodzaak) niet in het basispakket zitten, draai je zelf voor de kosten op. Bovendien: als er iets gevonden wordt en je wordt doorverwezen naar het ziekenhuis voor vervolgonderzoek, gaat dit direct ten koste van je eigen risico bij je zorgverzekering.
Pas op met zelftesten van de drogist of het internet
Naast de dure scans in privéklinieken, is er nog een andere grote trend: de laagdrempelige zelftesten. Je koopt ze tegenwoordig eenvoudig via internet of gewoon bij de lokale drogist. Denk aan een vingerprikje om je cholesterol te meten, een test voor vitaminetekorten of een check voor je schildklier.
Hoewel ze goedkoop en makkelijk lijken, waarschuwt het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) hier nadrukkelijk voor. De kwaliteit van deze commerciële thuistesten is namelijk lang niet altijd gegarandeerd. Vaak is de uitslag onbetrouwbaar, onvolledig of simpelweg onduidelijk te interpreteren zonder medische kennis. Het resultaat? Je maakt je onnodig ernstig ongerust over een uitslag die achteraf niet blijkt te kloppen.
Klachten of zorgen? Sla het internet over en ga naar de huisarts
Heb je daadwerkelijk lichamelijke klachten, of maak je je simpelweg zorgen dat je een bepaalde ziekte onder de leden hebt? Ga dan niet zelf dokteren met testkitjes, maar maak direct een afspraak met je eigen huisarts. Dit heeft grote voordelen:
- Deskundig advies: Je huisarts is er speciaal voor opgeleid om jouw vragen te beantwoorden en je klachten in de juiste medische context te plaatsen.
- Echte geruststelling: Vaak kan een goed gesprek met de arts al een hoop onnodige zorgen wegnemen.
- Betrouwbaar onderzoek: Blijkt medisch onderzoek toch nodig of verstandig? Dan zorgt de huisarts ervoor dat je de juiste, veilige en betrouwbare testen krijgt, waarvan de uitslag wél klopt en goed wordt opgevolgd.
Wanneer is testen wél zinvol?
Betekent dit dat we helemaal moeten stoppen met preventief testen? Zeker niet. Er is een groot verschil tussen een commerciële scan en gericht medisch onderzoek:
- Landelijke bevolkingsonderzoeken: De overheid biedt bevolkingsonderzoeken aan (zoals voor darmkanker, borstkanker en baarmoederhalskanker). Deze testen zijn wetenschappelijk bewezen effectief. De kans dat de test levens redt, is hierbij veel groter dan de kans op nadelen.
- Bij specifieke klachten: Heb je pijn, onverklaarbaar gewichtsverlies, aanhoudende vermoeidheid of andere klachten? Dan is een test uiteraard wél zinvol.
- Erfelijkheid: Zit een bepaalde aandoening (zoals hart- en vaatziekten of een specifieke vorm van kanker) sterk in de familie? Dan kan de huisarts besluiten om je preventief te monitoren.
Let op: Startpagina geeft geen medisch advies. Raadpleeg bij gezondheidsklachten altijd een arts.