Bron: Canva. Lijkt het je wat? Een plek waar je geen belasting betaalt?
Er bestaat een stuk grond ter grootte van de provincie Utrecht waar geen enkele regering over jou heerst. Geen belastingdienst, geen politie, geen rechtbank, geen paspoortcontrole. Klinkt als een libertarische droom? Het is gewoon geografie. Welkom in Bir Tawil, het enige bewoonbare stuk land op aarde dat door geen enkel erkend land wordt opgeëist.
Hoe bestaat zoiets?
Het antwoord ligt in een koloniaal grenzenconflict uit de 19e eeuw. In 1899 trokken de Britten een rechte lijn langs de 22e breedtegraad als grens tussen Egypte en Soedan. Drie jaar later, in 1902, tekenden ze een tweede, administratieve grens, ditmaal gebaseerd op welke nomadenstammen welk land gebruikten.
Die 2 grenzen spreken elkaar tegen. En dat levert een paradox op:
- Egypte beroept zich op de grens van 1899, daarmee claimt het de waardevolle Halaib Triangle aan de Rode Zee-kust
- Soedan beroept zich op de grens van 1902, daarmee claimt het ook de Halaib Triangle
Beide landen willen Halaib. Maar wie Bir Tawil claimt, verzwakt automatisch zijn aanspraak op Halaib. Resultaat: niemand wil Bir Tawil hebben
Wat is het precies?
Bir Tawil is een stuk woestijn van 2.060 km², ruwweg zo groot als de Utrechtse Heuvelrug plus omgeving, gelegen tussen Egypte en Soedan. Het heeft:
- Geen permanente bevolking
- Geen oppervlaktewater
- Temperaturen die in de zomer oplopen tot 45°C
- Een hoogste punt van 662 meter (Gabal Hagar El Zarqa)
De naam Bīr Ṭawīl betekent letterlijk ‘hoge waterput’ in het Arabisch, een verwijzing naar een oude watervoorziening in het gebied.
Maar er leven wél mensen
Helemaal verlaten is het niet. De Ababda en Bishari, nomadische stammen wier routes dateren van vóór de moderne grenzen, trekken al eeuwen door dit gebied met kamelen en vee. Naar schatting leven er zo’n 5.000 mensen in en rond Bir Tawil, al is dat moeilijk te verifiëren. Ze zijn er al lang vóór enige staat er aanspraak op kon maken, en ze zijn gewapend genoeg om ongewenste bezoekers te weren.
De nep-koningen die het probeerden
Het “terra nullius”-statuut van Bir Tawil heeft al meerdere mensen geïnspireerd om er een eigen koninkrijk te stichten. Geen van hen werd erkend:
- 🇺🇸 Jeremiah Heaton (2014): Een Amerikaanse boer die er zijn dochter prinses wilde maken. Hij plantte een vlag en riep het Koninkrijk Noord-Soedan uit. Disney toonde interesse in een film. De VN reageerde niet.
- 🇮🇳 Suyash Dixit (2017): Een Indiase ondernemer die er zonnebloemen plantte en zichzelf uitriep tot Koning Suyash I.
- 🇷🇺 Dmitry Zhikharev (2017): Een Russische dj die het gebied opeiste als Koninkrijk van Midden-Aarde, geïnspireerd op Tolkien.
- 🇬🇧 Dwain Coward (2021): Een Londense advocaat die het gebied wilde beschermen tegen illegale goudmijnbouw en kwikverontreiniging.
Geen van deze claims werd erkend door de VN, Egypte of Soedan.
Dus: kun je er echt naartoe?
Technisch gezien wel, maar het is niet eenvoudig. Je moet via Egypte of Soedan reizen, een woestijn van honderden kilometers doorkruisen, en je aankomst zorgvuldig plannen vanwege de extreme hitte. Er zijn geen wegen, geen voorzieningen en geen hulpdiensten.
En hoewel er geen staat over je heerst, gelden de wetten van het land dat je doorreist (Egypte of Soedan) wél voor jouw reis ernaartoe. Volledig ‘vrij’ ben je dus pas als je er daadwerkelijk staat, midden in de woestijn, zonder wifi, zonder water en met 45 graden op de thermometer.
De echte les
Bir Tawil bestaat niet omdat mensen vrijheid wilden, maar omdat 2 landen ruzie hebben over een stuk kustlijn. Het is geen utopia, het is een juridisch vacuüm, ontstaan door koloniale grenzen die nooit klopten.
De echte vraag die het oproept: als een stuk grond ter grootte van een provincie zomaar tussen wal en schip kan vallen, wat zegt dat dan over hoe willekeurig onze grenzen eigenlijk zijn?
Alle ’terra nullius’ plekken op aarde
Terra nullius is Latijn voor ‘niemands land’ en verwijst naar grondgebied dat door geen enkele erkende staat wordt opgeëist. In het internationaal recht mag elke staat zo’n gebied in theorie claimen door het simpelweg te bezetten.
Marie Byrd Land, Antarctica
Grootte: 1.610.000 km² (veruit de grootste)
Dit is het grootste onopgeëiste stuk land op aarde, gelegen in West-Antarctica. Het is zo afgelegen dat zelfs voor Antarctische begrippen nauwelijks iemand er komt. In 1939 gaf president Roosevelt opdracht om het te claimen voor de VS, maar dit werd nooit officieel geformaliseerd. Sinds het Antarctisch Verdrag van 1959 mag niemand nieuwe claims indienen op Antarctica. Marie Byrd Land valt buiten alle bestaande claims en blijft daardoor officieel niemandsland.
Gornja Siga (Liberland), Kroatië/Servië
Grootte: ca. 7 km²
Aan de oevers van de Donau liggen een paar kleine stukjes land die door zowel Kroatië als Servië aan de ander worden toegewezen, vergelijkbaar met de Bir Tawil-paradox. In 2015 riep een Tsjechische libertariër, Vít Jedlička, er de micronatie ‘Liberland’ uit, met als motto: ‘Live and let live’. Hij claimt inmiddels 700.000 aanmeldingen voor het burgerschap, maar geen enkel land erkent Liberland officieel.
Vergelijking in één oogopslag
| Plek | Grootte | Reden onopgeëist | Bewoonbaar? |
|---|---|---|---|
| Marie Byrd Land | 1.610.000 km² | Extreme afgelegen ligging | Nee |
| Bir Tawil | 2.060 km² | Grenzenparadox kolonialisme | Ja (woestijn) |
| Gornja Siga | ~7 km² | Grenzenparadox Kroatië/Servië | Ja |
Bir Tawil is uniek omdat het het enige bewoonbare niemandsland is. Marie Byrd Land is veruit het grootst, maar onbereikbaar en onleefbaar. Gornja Siga is klein maar toegankelijk, al wordt het door buurlanden niet erkend als zelfstandig gebied.
Samen vertegenwoordigen deze 3 plekken de laatste juridische ‘witte vlekken’ op de wereldkaart, stuk voor stuk ontstaan door grenzen die mensen trokken zonder goed na te denken over de gevolgen.