Bron: © Canva.
Borstkankeronderzoek staat in Nederland bekend als een van de meest effectieve preventieprogramma’s, maar door een groeiend personeelstekort lopen de wachttijden op. Dat heeft directe gevolgen voor de gezondheid van vrouwen en kost jaarlijks mogelijk tientallen extra levens.
Succesvol borstkankeronderzoek steeds kwetsbaarder
Het borstkankeronderzoek is al decennialang een hoeksteen van de Nederlandse preventieve gezondheidszorg. Jaarlijks ontvangen honderdduizenden vrouwen tussen de 50 en 75 jaar een uitnodiging voor een mammografie via het bevolkingsonderzoek. Dankzij deze vroege opsporing kan borstkanker vaak in een behandelbaar stadium worden ontdekt. Volgens berekeningen van het RIVM worden hierdoor jaarlijks circa 1.300 sterfgevallen voorkomen.
Juist dit succesvolle systeem komt nu steeds meer onder druk te staan. Door een structureel tekort aan gespecialiseerd personeel lukt het niet meer om alle vrouwen tijdig te screenen. De gevolgen daarvan zijn concreet en ernstig.
Wachttijden lopen op
Waar vrouwen normaal gesproken eens per 2 jaar worden uitgenodigd voor het bevolkingsonderzoek, bedraagt de gemiddelde wachttijd inmiddels ongeveer 2,5 jaar. Dat extra half jaar lijkt op papier beperkt, maar medisch gezien kan het cruciaal zijn. Tumoren die bij een eerdere mammografie nog goed behandelbaar zouden zijn, kunnen in die periode doorgroeien en zich verspreiden.
Het RIVM schat dat deze vertraging jaarlijks leidt tot 30 tot 60 extra sterfgevallen door borstkanker. Het gaat daarmee niet om abstracte cijfers, maar om vrouwen bij wie de ziekte mogelijk te laat wordt ontdekt.
Oorzaken van het structurele tekort
Het personeelstekort binnen het borstkankeronderzoek kent meerdere oorzaken. Een belangrijke factor is de vergrijzing van het personeelsbestand. Veel ervaren screeningslaboranten bereiken de pensioengerechtigde leeftijd, terwijl de instroom van nieuwe medewerkers achterblijft.
Volgens Bevolkingsonderzoek Nederland lukt het ondanks intensieve wervingscampagnes niet om voldoende nieuwe krachten aan te trekken. “De uitstroom van personeel is al langere tijd groter dan de instroom, vooral doordat veel ervaren medewerkers met pensioen gaan,” stelt de organisatie. Daardoor blijven tientallen vacatures open en moeten onderzoek locaties noodgedwongen hun capaciteit beperken.
Daarnaast speelt mee dat het werk specialistisch is. Het opleiden van een screeningslaborant kost tijd en vraagt om grote zorgvuldigheid, omdat de kwaliteit van de mammografie en de beoordeling direct van invloed zijn op de betrouwbaarheid van het onderzoek.
Lees verder onder de berichten >>
Borstkankeronderzoek nu door personeelstekort 1x per3 jaar. Heel jammer. Ik ben er uit gevist en mijn tumortje was gelukkig maar 1 cm. Daardoor pas ik binnen de criteria van het BOOG-TOP 1 onderzoek van de Leidse universiteit. Geen nabestralingen. 2cm was kritiek geweest.
— Zwanmets (@zwanmets) November 27, 2020
Hoeveel vrouwen worden niet geconfronteerd met een te late diagnose?! Vanaf 30 jaar eens per 2 jaar testen en vanaf 45 jaar eens per jaar! En personeelstekort…. krijg je door bezuinigingen. Niet alles op corona schuiven! https://t.co/2c00GO0dqU
— Koos Dirkse (@koosdirkse) November 26, 2020
Gevolgen voor vrouwen en ongelijkheid in zorg
Voor vrouwen die langer moeten wachten op hun uitnodiging kan dat grote gevolgen hebben. Borstkanker ontwikkelt zich vaak sluipend en geeft in een vroeg stadium weinig klachten. Juist daarom is regelmatige screening zo belangrijk. Een verlengd interval vergroot de kans dat een tumor pas wordt ontdekt wanneer deze al verder is gevorderd.
Artsen waarschuwen dat dit leidt tot zwaardere behandelingen, zoals intensievere chemotherapie of amputatie van de borst, en tot een lagere overlevingskans. Bovendien ontstaat er een ongelijkheid in de zorg.
Vrouwen die zelf een mammografie laten maken in een privékliniek, kunnen wachttijden omzeilen, terwijl anderen afhankelijk blijven van het publieke systeem.
Lees verder onder de video >>
Politieke zorgen en eerste maatregelen
De problematiek rondom het borstkankeronderzoek staat inmiddels hoog op de politieke agenda. In de Tweede Kamer zijn meerdere keren vragen gesteld over de oplopende wachttijden en de gevolgen daarvan voor de volksgezondheid.
Staatssecretaris Judith Tielen noemt de situatie zorgelijk en wijst op het risico dat de achterstanden verder oplopen als er niet snel extra personeel wordt gevonden, meldt het ministerie van Volksgezondheid.
Om het tekort tegen te gaan, worden extra opleidingsplekken gecreëerd en richt men zich nadrukkelijk op zij-instromers. Ook wordt gekeken naar het efficiënter inzetten van bestaand personeel door taken anders te verdelen. Toch geven betrokken organisaties aan dat deze maatregelen op korte termijn onvoldoende effect hebben.
Rol van AI
Naast personele oplossingen wordt ook gekeken naar technologische ondersteuning. Kunstmatige intelligentie wordt steeds vaker getest als hulpmiddel bij het analyseren van mammografieën. AI kan radiologen ondersteunen door verdachte afwijkingen sneller te signaleren.
Volgens internationale studies kan AI de efficiëntie verhogen, maar experts benadrukken dat deze technologie voorlopig geen vervanging is voor goed opgeleide professionals. Menselijke beoordeling blijft noodzakelijk om fouten te voorkomen en om vrouwen goed te begeleiden bij een eventuele diagnose, stelt de Europese radiologenvereniging.
Dringende noodzaak tot snelle actie
Deskundigen zijn het erover eens dat uitstel geen optie meer is. Het borstkankeronderzoek redt aantoonbaar levens, maar verliest zijn effectiviteit wanneer wachttijden structureel te lang worden. Zonder extra investeringen in personeel en opleiding dreigt het aantal vermijdbare sterfgevallen verder toe te nemen.
De situatie onderstreept hoe kwetsbaar preventieve zorg kan zijn wanneer er onvoldoende mensen zijn om het werk uit te voeren. Snelle en structurele maatregelen zijn noodzakelijk om het borstkankeronderzoek weer op het niveau te brengen dat vrouwen in Nederland mogen verwachten.
Bronnen:
RIVM Bevolkingsonderzoek Nederland, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Europese radiologenvereniging
Eerder schreven wij >>
Bant een nieuw vaccin borstkanker straks uit?
19 december 2025 – Een nieuw experimenteel vaccin tegen triple-negatieve borstkanker zorgt wereldwijd voor voorzichtig optimisme. In een eerste klinische studie bleek het vaccin bij bijna driekwart van de deelnemers een sterke afweerreactie op te wekken. Dat is bijzonder nieuws, want deze vorm van borstkanker geldt als 1 van de meest agressieve én lastigst te behandelen varianten.
door Ilse Bloemendal
Hoewel het nog te vroeg is om te spreken van een definitieve doorbraak, zien onderzoekers en artsen dit als een veelbelovende stap richting preventie.
Wat maakt triple-negatieve borstkanker zo lastig?
Triple-negatieve borstkanker (TNBC) onderscheidt zich doordat de kankercellen 3 belangrijke receptoren missen: oestrogeen, progesteron en HER2. Juist op deze receptoren zijn veel bestaande therapieën gericht. Daardoor zijn de behandelopties bij TNBC beperkter en is de ziekte vaak agressiever.
Deze vorm van borstkanker komt relatief weinig voor, maar heeft een grotere kans op uitzaaiingen en terugkeer. Vooral vrouwen met een BRCA1-genmutatie lopen een verhoogd risico: bij hen bestaat het merendeel van de borstkankers uit deze triple-negatieve variant. Ook bij vrouwen met een Afrikaanse achtergrond wordt TNBC vaker vastgesteld.
Hoe werkt dit nieuwe vaccin?
Het vaccin richt zich op een specifiek eiwit: alfa-lactalbumine. Dit eiwit is normaal alleen actief in borstweefsel tijdens de borstvoeding en verdwijnt daarna uit gezonde cellen. Opvallend genoeg duikt het eiwit opnieuw op in tumorcellen bij triple-negatieve borstkanker.
Het vaccin leert het immuunsysteem om dit eiwit te herkennen als een bedreiging. Zodra cellen met alfa-lactalbumine worden gesignaleerd, kan het afweersysteem sneller ingrijpen. Hierdoor zou tumorvorming mogelijk in een zeer vroeg stadium worden tegengehouden.
Hoe weet je of de vaccinaties uit het Rijksvaccinatieprogramma veilig zijn? Bekijk het hier en lees daarna verder >>
Wat laten de eerste resultaten zien?
In een eerste fase 1-studie kregen 35 vrouwen het vaccin toegediend. Het ging om vrouwen die eerder TNBC hadden gehad en nu kankervrij waren, vrouwen met een hoog genetisch risico en vrouwen in remissie met een verhoogde kans op terugkeer van de ziekte.
Bij 74 procent van de deelnemers werd een duidelijke immuunreactie gemeten. De bijwerkingen bleven beperkt tot lichte klachten, zoals roodheid of gevoeligheid rond de injectieplaats. Ernstige complicaties werden niet gemeld.
Dat maakt het vaccin niet alleen potentieel effectief, maar ook goed verdraagbaar.
Voor wie kan dit vaccin belangrijk worden?
Het onderzoek richt zich vooral op preventie. Met name vrouwen met een erfelijk verhoogd risico, zoals BRCA1-dragers, zouden in de toekomst baat kunnen hebben bij een dergelijk vaccin. Ook voor vrouwen met een familiegeschiedenis van triple-negatieve borstkanker kan deze ontwikkeling veel betekenen.
Het vaccin is niet bedoeld als vervanging van bestaande behandelingen, maar mogelijk als aanvullende bescherming tegen het ontstaan of terugkeren van TNBC.
Wist jij dat 1 op de 4 vrouwen te maken krijgt met borstkanker? Lees verder na de video>>
Wat zijn de volgende stappen?
De komende fase van het onderzoek moet aantonen of het vaccin daadwerkelijk kan voorkomen dat triple-negatieve borstkanker ontstaat. Deze fase 2-studie zal meerdere jaren duren en start naar verwachting binnenkort.
Pas daarna kan worden vastgesteld of het vaccin veilig en effectief genoeg is voor bredere toepassing. Tot die tijd blijft voorzichtigheid geboden, maar de eerste signalen zijn hoopgevend.
Lees ook: Bartina Koeman leeft met uitgezaaide borstkanker: ziekte bepaalt haar leven.
Voorzichtige hoop, grote impact
Hoewel het vaccin borstkanker nog niet ‘uitbant’, markeert deze ontwikkeling wel een belangrijke verschuiving: van behandelen naar voorkomen. Door het immuunsysteem gericht te trainen, ontstaat een nieuwe strategie in de strijd tegen een ziekte die voor veel vrouwen grote onzekerheid met zich meebrengt.
Bronnen:
Cleveland Clinic, National Cancer Institute, Breastcanger.org, KWF Kankerbestrijding